Πέρα από τα σύνορα της Ευρώπης!

γράφει ο Πέτρος Καστορίνης

Η ισχύς του πολιτισμού ως παραγωγικού συντελεστή υψηλής αξίας, αποτυπώνεται στην ομαδική προσπάθεια των ανθρώπων που εργάστηκαν πριν και θα εργαστούν καθ όλο το 2023 για την πολιτιστική πρωτεύουσα της Ευρώπης!

Η Ελευσίνα θα έχει την τιμητική της την νέα χρονιά και ο καλλιτεχνικός διευθυντής της δράσης Μιχαήλ Μαρμαρινός με μία σπάνια απόδοση, μάγεψε το απαιτητικό κοινό των δημοσιογράφων στην εναρκτήρια ενημέρωση Τύπου. 

Ο σπουδαίος έλληνας σκηνοθέτης αναφέρθηκε στα ηθικά και εθιμικά πρότυπα του τρόπου ζωής στην Ελευσίνα, που σμίλευσαν και σμιλεύουν συλλογικές ταυτότητες, διαμορφώνοντας μία σπάνια κοινωνία μόλις 21 χιλιόμετρα από την Αθήνα που ελάχιστοι γνωρίζουν. Τώρα πλέον με ένα εξαιρετικό ετήσιο πρόγραμμα, θα την μάθουν και εκτός των συνόρων της Ευρώπης!

Εικαστική πολυμορφία!

Μία από τις μεγαλύτερες γιορτές της αρχαιότητας ήταν τα Ελευσίνια Μυστήρια, προς τιμή της θεάς Δήμητρας. Σήμερα, μετά από μία τεράστια καταγραφή στην ιστορία, η Ελευσίνα ''προβάρει'' το σύγχρονο προφίλ της, όπου το 2023 θα είναι η Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης!

Η Ελευσίνα διαθέτει 10χλμ παραλιακής, παράκτιας ζώνης, κατά μήκος της οποίας στο μεγαλύτερο μέρος της, αναπτύσσεται η εγκαταληφθείσα πλέον βαριά βιομηχανία της, των ναυπηγείων και των δύο απενεργοποιημένων ελληνικών κολοσσών, των τσιμέντων και του χάλυβα, η δραστηριότητα των οποίων έχει σταματήσει χρόνια πριν και φυσικά καλύπτονται οι λιμενικές της ανάγκες. Αυτοί είναι και οι δύο βασικοί, κύριοι λόγοι, που η πρόσβαση στις ακτές της, είναι περιορισμένη. Η ακμή και η παρακμή της εμποροβιομηχάνισης της Ελευσίνας, παρόλ’ αυτά δεν στέρεψε από τους κατοίκους, την δημιουργικότητά τους, που την εξέφραζαν και την εκφράζουν ποικιλοτρόπως! Τα σημαντικά πράγματα στη ζωή τους όπως η ιδιαίτερη αγάπη για τον τόπο τους, η τέχνη, η ιστορία και η έντονη αντίδρασή τους στο επιβαρυμένο περιβάλλον της πόλης τους, δεν τους προκάλεσε εμμονή, αλλά στόχο και σκοπό. 

Η ανάγκη έκφρασης τους άνοιξε ένα παράθυρο σε ένα κόσμο παράλληλο. Η τέχνη βρίσκει εφαρμογή σε μια άλλη διάσταση. Σε αυτό το πνεύμα ανακαινίστηκε το παλιό Διοικητήριο, το οποίο λειτουργεί ως πολιτιστικό κέντρο και φιλοξενεί διοργανώσεις που φέρνουν την Ελευσίνα στην πρωτοπορία της δημιουργίας. Δεν είναι τυχαίο που αναδείχθηκε σε σημείο αναφοράς για τα Αισχύλεια, τις πολιτιστικές εκδηλώσεις που ξεκίνησαν πριν από 42 χρόνια. Και το σημαντικότερο… σε λίγες ημέρες η Ελευσίνα εγκαινιάζεται ως Πολιτιστική πρωτεύουσα της Ευρώπης για το 2023. 

Το οδοιπορικό μας στην πόλη βασίστηκε σε αυτό. Στη φώτιση της καλλιτεχνικής πλευράς της πόλης, εν όψει της μεγάλης στιγμής. Της έναρξης των εκδηλώσεων που θα σηματοδοτούν την ανακήρυξη της Ελευσίνας ως Πρωτεύουσα Πολιτισμού της Ευρώπης.

Σε μία πόλη που δημιουργήθηκε σχεδόν 4000 χρόνια πριν, μαζί με την Αθήνα, την Ολυμπία, τη Δήλο και τους Δελφούς, η προτεραιότητα του ενδιαφέροντος, εστιάζει στον αρχαιολογικό χώρο. Ειδικά στον αρχαιολογικό χώρο της Ελευσίνας, μιας εκ των 5 ιερών πόλεων της Αρχαίας Ελλάδας. Περιηγηθήκαμε στον αρχαίο οικισμό, στα σπουδαιότερα μνημεία του. Την Ιερά Αυλή, χώρο συγκέντρωσης των πιστών, κατάληξη της Ιεράς οδού, όπου υπήρχαν ναοί με βωμούς για θυσίες στις θεές καθώς και στο ναό της Προπυλαίας Αρτέμιδος του 2ου αιώνα μ.Χ. Τα Μεγάλα Προπύλαια, Δωρικό Πρόπυλο, αντίγραφο των Μνησικλείων Προπυλαίων της Ακρόπολης των Αθηνών, τα Μικρά Προπύλαια, εσωτερικό Ιωνικό Πρόπυλο, αφιερωμένα στη θεά, από τον Άππιο Κλαύδιο Πούλχερ, το Τελεστήριο, μεγάλη τετράγωνη αίθουσα με έξι εισόδους, δύο σε κάθε πλευρά και οκτώ βαθμίδες για τους μύστες στις τέσσερις πλευρές, όπου στο κέντρο υπήρχε το ανάκτορο, το άδυτο της Ελευσινιακής λατρείας, στο οποίο έμπαινε μόνο ο Ιεροφάντης για την τέλεση των μυστικών ιερουργιών. 

Τις Θριαμβικές Αψίδες, που αποτελούν ρωμαϊκά αντίγραφα της αψίδας του Αδριανού των Αθηνών και χτίσθηκαν μετά το 129 μ.Χ. Το Καλλίχορον Φρέαρ, όπου σύμφωνα με τον Ομηρικό Ύμνο, εκεί κάθισε η θεά Δήμητρα, όταν ήρθε στην Ελευσίνα και εκεί τελούνταν οι χοροί των γυναικών της Ελευσίνας, που αποτελούσαν μέρος των ιεροτελεστιών προς τιμή της θεάς Δήμητρας. Το Πλουτώνειο, Ιερό Περίβολο με σπηλιά απ' όπου σύμφωνα με την παράδοση, είχε φανεί ο Πλούτων, θεός του Άδη, όπου γινόταν αναπαράσταση της ετήσιας επιστροφής της Περσεφόνης στη γη και το Μυκηναϊκό Μέγαρο, ναός σε σχήμα ορθογωνίου παραλληλογράμμου, με δύο κίονες κατά μήκος του κύριου άξονα.

Το 2005 διοργανώθηκε το διεθνές επιστημονικό συμπόσιο ''Ιερά και λατρείες της Δήμητρας στον αρχαίο ελληνικό κόσμο'' στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, από το Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας, Ιστορίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας, με στόχο να προσεγγίσει ερμηνευτικά τα λατρευτικά δεδομένα της αρχαιότητας, εστιάζοντας στην μυστηριακή λατρεία της Δήμητρας από την Ελευσίνα. Με επιβεβαιωμένη την ευρύτερη αποδοχή της Δήμητρας, ένεκα της γήινης εφορίας που προσδίδει στους τόπους επίσκεψής της η θεά, αγαπήθηκε ιδιαίτερα στην αρχαιότητα! Η αναχώρηση της Δήμητρας από την Ελευσίνα, μετά την επικράτηση του χριστιανισμού, δεν εξάλειψε την ανάγκη των γεωργών για θεϊκή βοήθεια. Καθώς οι αρχαίοι θεοί δεν μπορούσαν πλέον να ανταποκριθούν στις υποχρεώσεις τους, οι άνθρωποι στράφηκαν στην Παναγία και συνέδεσαν το αγροτικό ημερολόγιο με τον βίο της. Στον αρχαιολογικό χώρο της Ελευσίνας, ανατολικά και πάνω από τον ναό της Φαυστίνας στην κορυφή του λόφου, δεσπόζει ο μεταβυζαντινός ναός της Παναγίας, της Μεσοσπορίτισσας, που γιορτάζει καταμεσής (20 Νοεμβρίου) της σποράς, χτισμένος πάνω στα ερείπια παλαιότερου, πιθανότατα μιας εκ των τριών παλαιοχριστιανικών βασιλικών της Ελευσίνας. Σήμερα από το παλαιότερο κτίσμα είναι πλέον ορατά μόνο τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα της ανατολικής πλευράς.    

Η Ελευσίνα αποτελεί ένα απίστευτο καταφύγιο ιδεών για κάθε εικαστικό δημιουργό. Σε όποιο σημείο της κι αν βρίσκεσαι κάνοντας μία στροφή 365 μοιρών, διαπιστώνει κανείς αντίστοιχες σε αριθμό πηγές έμπνευσης! Ειδικά αν αναζητάς την εικόνα, το κάδρο που θα σου προκαλέσει ανέλιξη ψυχής. Λίγες εκατοντάδες μέτρα παραλιακά και δυτικά της πόλης, μέσω του ''Τιτάν'' που επιτρέπεται η διέλευση, συναντάς την Βλύχα. Σημείο που σε κάνει να στρίβεις συνεχώς την όρασή σου από το επίγειο στο ουράνιο, από το απτό στο ιδεατό, από το ομοίωμα στο πρωτότυπο, σύμφωνα με τα νεοπλατωνικά αξιώματα... Δημιουργείς εικόνες που στην κυριολεξία πρέπει να ξύσεις τον καμβά για να βρεις την αλήθεια! 

Ένας μοναδικός διάλογος, μεταξύ ενός απόλυτα εικαστικού τοπίου με τον έντονο προβληματισμό της περιβαλλοντολογικής καταστροφής. Εκφράζοντας τη λογική και θεωρώντας ότι πρέπει να υπάρχει μια ισορροπία μεταξύ συναισθημάτων και σκέψεων, μένεις καρφωμένος στις εικόνες της Βλύχας. Στην θαλάσσια αυτή περιοχή της Ελευσίνας, με τα βυθισμένα και εμφανή ναυάγια, φαντάσματα πλοίων, μιας άλλης εποχής. Πολλά από αυτά έχουν χαρακτηριστεί επικίνδυνα και επιβλαβή για το θαλάσσιο περιβάλλον. Ορισμένα έχουν εγκαταλειφθεί εκεί από τις αρχές της δεκαετίας του '80. Εκτός από τα ναυάγια, όμως, στον όρμο της Βλύχας έχουν δέσει πλοία, τα οποία είτε έχουν παροπλιστεί λόγω της κρίσης, είτε είναι κατασχεμένα και επικίνδυνα για χρήση, αφού το λιμάνι της Ελευσίνας είναι το μόνο καραβοστάσι που έχουμε για παροπλισμένα. Όλο τα στοιχεία αυτά συνθέτουν ένα ασύλληπτο εικαστικό σκηνικό, μία αστείρευτη πηγή έμπνευσης και προβληματισμού για κάθε σκεπτόμενο ον... 

                                                                                 

Το σιδηροδρομικό δίκτυο που στην διαδρομή του το 1884 περιλαμβάνει την Ελευσίνα καθώς και η διάνοιξη του Ισθμού της Κορίνθου το 1893 σε συνδυασμό με Θριάσιο πεδίο και την δημιουργία του εργοστασίου ''Σαπωνοποιείο Χαριλάου'', προκαλεί την εμπορική και βιομηχανική εξέλιξη της πόλης των 250, σύμφωνα με την απογραφή του 1827, κατοίκων. Στα τέλη του 19ου αιώνα, με συνεταίρο τον Νικόλαο Κανελλόπουλο, τον ιδρυτή της τσιμεντοβιομηχανίας ''Τιτάν'', το μετέτρεψαν σε ελαιουργείο, που έφτασε να απασχολεί περίπου 250 εργαζόμενους. Η ακμή της εμποροβιομηχανικής ιστορίας, περιλαμβάνει δύο χαλυβουργικές μονάδες, δύο ναυπηγεία, δύο εργοστάσια παραγωγής τσιμέντου, δύο διυλιστήρια, σε περίπου 10 χιλιόμετρα παραλιακής ζώνης, ενώ τα εργοστάσια ''Βότρυς'', ''Κρόνος'', ''Ρετσινάδικο'', ''Νέζη'' και ''Ελαιουργική'' αποτυπώνουν την τερατώδη βιομηχανική ανάπτυξη της πόλης. 

Η αντίστροφη μέτρηση της αποβιομηχάνισης ξεκίνησε σταδιακά από τη δεκαετία του 1980, με το κλείσιμο των πρώτων μεγάλων μονάδων, για να καταλήξουμε στο σήμερα, όπου σχεδόν όλες έχουν κλείσει, αφήνοντας πίσω τους δυστυχώς, πλήθος ανθρώπων που στερήθηκαν ένα βιοποριστικό μεροκάματο, απίστευτους χώρους και μία πολιτιστική παρακαταθήκη που διαμορφώθηκε από την σχέση τον εργαζομένων και την πολύχρονη εργασία τους σε αυτά τα καλοσχεδιασμένα εργοστάσια. Σήμερα πολλά από αυτά έχουν ανακαινιστεί και ειδικά το ''Σαπωνοποιείο Χαριλάου'' θα αποτελέσει κεντρικό σημείο της Ευρωπαϊκής Πολιτιστικής Ευρωπαϊκής Πρωτεύουσας του 2023.

                                   

Η Ελευσίνα στο Μουσείο Μπενάκη!

γράφει η Ανδρονίκη Παντιώρα 

Αθόρυβη, χωρίς να εφησυχάζει, στο απόκοσμο πρόσωπό της, η Ελευσίνα ξυπνά απ’ τα άδυτα του παρόντος στα οποία είχε περιπέσει, αντικρύζοντας τον κρυμμένο της εαυτό, ενώ συστήνεται στο κοινό της ξανά, αναδύοντας τις θαμμένες περγαμηνές της.

Στο πρόγραμμα της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης 2023, όλες οι δράσεις είναι μυστήρια με έναν αριθμό. Με την έκθεση «Mυστήριο_29 Ελευσίνα – Ωμό Μουσείο», η Ελευσίνα, παρουσιάζεται στους Αθηναίους, μέσα από την πολιτιστική σταθερά του Μουσείου Μπενάκη, λίγους μήνες νωρίτερα από τη θεσμική της, επίσημη έναρξη.

Γιατί Ωμό Μουσείο; Ρωτήσαμε τον καλλιτεχνικό διευθυντή της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας Μιχαήλ Μαρμαρινό, ο οποίος με διηγηματική, ρέουσα γλαφυρότητα, μας ανέφερε: «Το ωμό στοιχείο της Ελευσίνας είναι ότι είναι απροσποίητη και αυτό είναι ένα κομμάτι της αξίας της. Εμείς προσφέρουμε μία περισχοίνιση σε αυτό που λέγεται έκθεμα. Η Ελευσίνα βέβαια έχει τόσα πολλά εκθέματα που και η ίδια δεν έχει συναίσθηση του εκθεματικού εαυτού της, ούτε της υποστάσεώς της και κάποια μάλιστα δεν τα ξέρουν ούτε οι Ελευσίνιοι».

                                                                       

Δίπλα στον Μιχαήλ Μαρμαρινό, ο Γιώργος Παυλόπουλος, ο άνθρωπος που κρατά στα χέρια του με τη συλλογή του, την ιστορία και το παρελθόν της πόλης του. Ο Γιώργος Παυλόπουλος, συμμετέχει στην έκθεση, καθώς μεγάλος αριθμός αντικειμένων, ανήκουν στη συλλογή του, όπως και στη συλλογή του φίλου του, επίσης Ελευσίνιου Κώστα Λυκίδη, με τον οποίο έχουν δημιουργήσει μια άτυπη συλλεκτική κολλεκτίβα. Είναι οι άνθρωποι που οδηγούν τους διοργανωτές, σε αυτή τη διαδικασία ανάδειξης της πόλης που έχει ξεκινήσει εδώ και καιρό, είναι οι πραγματικοί μύστες.

« Η έκθεση έχει μια δομή που σου επιτρέπει κυκλοτερώς να μπαίνεις στα ενδότερα, έχει μια μυστηριακή διαδρομή θα λέγαμε, όπου μπορεί κανείς να δει τα υλικά που παρουσιάζονται με ωμό τρόπο. Σε αυτή την έκθεση θα έρθετε σε επαφή με τα υπόγεια ρεύματα που διέπουν, που διατρέχουν την πόλη της Ελευσίνας, που είναι ένα κράμα δυνάμεων και δυναμικών», μας αναφέρει ο καλλιτεχνικός διευθυντής της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας 2023.

                                                                     

Photo Credits: Γιώργης Γερόλυμος

Το πρόγραμμα χωρίζεται σε τρεις μεγάλους άξονες. «Περιβάλλον», «Άνθρωπος – Κοινωνία» και «Εργασία». Πάνω σε αυτούς τους τρεις άξονες, σκηνοθετείται όλο το καλλιτεχνικό πρόγραμμα της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας και όλα τα έργα βρίσκονται σε διάλογο με αυτούς τους τρεις άξονες. Η έκθεση ανήκει στον άξονα «Άνθρωπος – Κοινωνία» και είναι μια απόπειρα μιας μυστικής γνωριμίας των Αθηναίων, με την Ελευσίνα, μια πόλη την οποία δεν γνωρίζουν, δεν ξέρουν ποια είναι η πραγματική Ελευσίνα και κυρίως ούτε τη φαντάζονται.

«Αν έβαζα ένα τίτλο σε όλο αυτό το έργο που γίνεται, από την ανακήρυξη της Ελευσίνας ως Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης 2023, θα το ονόμαζα κοινωνική γλυπτική, υπό την έννοια ότι διαμορφώνονται αντιλήψεις, με υλικά και άυλα έργα, σε αυτή τη διαδικασία ανάδειξης της πόλης που έχει ξεκινήσει εδώ και καιρό», σημειώνει ο Μιχαήλ Μαρμαρινός.

                                                                             

Photo Credits: Γιώργης Γερόλυμος

H Eλευσίνα υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα θρησκευτικά κέντρα του αρχαίου κόσμου. Στην έκθεση που φιλοξενείται στο Μουσείο Μπενάκη από τις 13 Οκρωβρίου έως τις 27 Νοεμβρίου, παρουσιάζεται η μεγαλύτερη προσκυνηματική διαδρομή, στην ιστορία της Ελευσίνας, ανήκει στην ενότητα «Περιβάλλον», που ξεκινάει απ’ την Αμβέρσα, στις 27 Μαίου 2022, ένας θίασος που λέγεται Time Circus και διασχίζει όλη την Ευρώπη, διέρχεται από τις δύο Πολιτιστικές Πρωτεύουσες της Ουγγαρίας και της Ρουμανίας και θα φτάσει στην Ελευσίνα, στις 4 Φλεβάρη, στην τελετή έναρξης. Γίνονται συνεχώς πιλοτικές πρόβες, προκειμένου να γίνει η επίσημη έναρξη την 1 – 1 – 2023. Η τελετή έναρξης θα πραγματοποιηθεί στις 4 – 5 Φλεβάρη, όπου θα είναι και το μεγάλο γεγονός στην πόλη της Ελευσίνας.

                                                                             

Photo Credits: Γιώργης Γερόλυμος

Στην Ελευσίνα, το ελληνικό εργατικό κίνημα βρίσκει μία από τις ισχυρότερες εκφράσεις του. Η γειτνίαση των ιστορικών βιομηχανιών στο θαλάσσιο μέτωπο και η εγκατάσταση 2.000 περίπου Μικρασιατών προσφύγων, που θα εργαστούν σ’ αυτά, διαμορφώνουν γρήγορα συνδικαλιστικά σωματεία, με κυριότερο και μακροβιότερο το Εργατοϋπαλληλικό Κέντρο Ελευσίνας – Δυτικής Αττικής, που ιδρύεται το 1934. Μερικές από τις σημαντικότερες απεργίες λαμβάνουν χώρα εδώ, μένοντας στην ιστορία των εργασιακών αγώνων λόγω της μεγάλης τους διάρκειας και της σφοδρότητας της αντιπαράθεσης, που συχνά άφησε πίσω της θύματα. Εκπρόσωπος της ενότητας αυτής ο Δερβενοχωρίτης Βαγγέλης Λίγγος, Πρόεδρος του ΕΚΕΔΑ και πρώην υπεύθυνος τεχνικός ασφαλείας της ΠΥΡ-ΚΑΛ. Στην ενότητα «Εργασία»,  η εικαστική έκθεση με περίπου 4.000 κράνη εργατών της Ελευσίνας, όπου το κάθε κράνος έχει και την ταυτότητα του εργάτη στον οποίο ανήκε, είναι συγκλονιστική.

                                                                     

Συζητώντας με το Γιώργο Παυλόπουλο, και την Επιμελήτρια της έκθεσης,
 Αρχιτέκτονα - Μουσειολόγο, Ερατώ Κουτσουδάκη

Οι συνεντεύξεις των μυστών στην έκθεση σε ρόλο ξεναγών ή οικοδεσποτών, αποτελούν τις προσωπικές μαρτυρίες των ανθρώπων που έχουν συνδέσει άρρηκτα τη ζωή τους με την Ελευσίνα και που χωρίς αυτούς θα ξέραμε λιγότερα. Σε αυτό το ιδιαιτέρως καλλιτεχνικό εγχείρημα πολιτιστικής ανάδειξης που επιχειρείται από τους ανθρώπους της τέχνης, αλλά και από τους Ελευσίνειους που συνδράμουν με πάθος και μεράκι, θα κλείσω με το απόφθευγμα του εξαίρετου Μιχαήλ Μαρμαρινού, από τη συνέντευξή μας, μαζί του. 

«Την ευτυχία την καταλαβαίνουμε αργότερα. Σπάνια αναγνωρίζει κάποιος ότι μια δεδομένη στιγμή είναι πολύ ευτυχισμένος. Μου κάνει εντύπωση με τους συλλέκτες, πως είχανε εκείνη τη δεδομένη στιγμή τη συναίσθηση ότι αυτό το αντικείμενο πρέπει να το μαζέψουνε».